Geplaatst op zondag 21 maart 2004 @ 19:29 , 2773 keer bekeken
Griekse vazen met copulerende paren, kuisheidsgordels, houten dildo's: het is allemaal te zien op de tentoonstelling ,,100.000 jaar sex'' in het Museactron van Maaseik. Tot de blikvangers behoren enkele replica's van de mysterieuze Venusbeeldjes uit de prehistorie.
De Venus van Willendorf
NIETS stimuleert de verbeelding zo als iets waar we zo weinig van af weten als de prehistorie. Neem nu de Venus van Willendorf, een beeldje dat bewaard wordt in het Naturhistorisches Museum in Wenen. Het is een vlezig beeld. Dikke dijen, dikke tieten, dikke buik, dikke billen, dikke vulva. Meer heeft ze niet. Geen ogen, geen mond, geen neus, geen voeten. De kunst van het weglaten, tot de essentie verpletterend overblijft. Deze vrouw is geen man.
Dit elf centimeter hoge, waarschijnlijk 25.000 jaar oude beeldje werd in 1908 in een Oostenrijkse Donauvallei opgegraven. De venus is populair. Al kom je haar tegenwoordig het vaakst tegen in artikelen over diëten. Zoals de Venus van Willendorf wil niemand eruitzien. Maar haar populariteit kan ook duiden op een geheime wens. Mocht je er maar zo uitzien. De schoonheid van het beeldje vergemakkelijkt dat verlangen. Een vrouw die er echt zo uitzag als deze Venus, was wellicht walgelijk. Voor een beeldje zijn de proporties goed. Realistisch hoeft de afbeelding natuurlijk niet te zijn. Misschien is het tegendeel het geval. In tijden van overvloed zijn dunne mensen begeerlijk. Schaarste doet Willendorfjes wensen.
De Venus van Willendorf is een van de pronkstukken op 100.000 jaar sex, een reizende tentoonstelling die dit voorjaar in Maaseik te zien is. Het is de vraag of het beeldje op deze tentoonstelling thuishoort. Volgens sommige geleerden heeft zij niets met seks te maken. Venus heeft niet zo lang in de grond gezeten om nu als een prehistorisch prikkelpopje te worden afgedaan, redeneren zij. Ze is een symbool, een icoon, een godin. Toch wordt ze hardnekkig met wellust geassocieerd. Dat past bij het bronstige beeld dat de populaire cultuur van de Steentijd heeft geschapen _ alleen zien vrouwen er in films over de prehistorie veeleer uit als Raquel Welch in One Million Years B.C.
Jan Wolkers leek van deze Venus op een huiverende manier toch wel een beetje geil te worden, toen hij in 1992 schreef: ,,Wie ziet niet aan de klonterige Venus van Willendorf dat de makers in duistere spelonken tussen bloederige vellen van holenberen en mammoeten op de gulzige tast de liefde bedreven in bestiale bronst? De opgepompte vormen van het liederlijke knolgewas lijken uit gestolde liefdessappen te zijn gekneed.''
De Venus van Willendorf
DE tentoonstelling is nogal klein voor zo'n oeverloos onderwerp als ,,100.000 jaar seks''. Eigenlijk zijn het ook maar 25.000 jaren, maar dat is nog een lange periode. Gelukkig voor de makers is er uit de prehistori niet zoveel over. De tentoonstelling begint pas goed bij de oude Grieken. Je zou bijna zeggen dat de samenstellers ook het christendom dankbaar moeten zijn. Door de opvattingen van deze godsdienst over seks ging de uitbeelding ervan bijna ondergronds. Voor Griekse vazen met vrolijk in allerlei standjes copulerende mensen en dieren bestaan in de Middeleeuwen geen equivalenten.
Maar misschien is het christendom er ook wel verantwoordelijk voor dat de Venus van Willendorf toch op een tentoonstelling over seks thuishoort. Eeuwen preutsheid hebben haar geërotiseerd. Hetzelfde geldt voor de fallussen met vleugels uit de Oudheid. Misschien raakten Grieken en Romeinen daar helemaal niet opgewonden van.
De Venus van Willendorf is op de tentoonstelling niet alleen. Ze is same met een elftal andere Venusbeeldjes, van de ongeveer 150 beeldjes die in heel Europa, van Frankrijk tot Rusland zijn gevonden. Ze lijken niet allemaal op die uit Willendorf. Sommige zijn dun, andere dik, jong, zwanger, oud, nog gedetailleerder, schematischer, van been, ivoor, kalksteen of zeepsteen. Maar ze delen wel één eigenschap. Als je ze ziet, voel je ze bijna. Al dat ronde past precies in je hand. Als zeepje zouden ze perfect zijn.
Opmerkelijk is dat er geen gelijksoortige beeldjes van mannen bekend zijn uit dezelfde periode, 30.000 tot 20.000 jaar geleden. Mannen werden meestal niet als mannen maar als halve dieren uitgebeeld. Een mannenlijf met een stierenkop, een bizonkop, een leeuwenkop. Andersom zijn er ook Venusbeeldjes die niet zo duidelijk vrouw zijn. Uit de Tsjechische vindplaats Dolci Vestonice bijvoorbeeld zijn gestileerde Venussen bekend die ook penissen zouden kunnen zijn. Een vrouw met borsten of een pik met ballen? Of is het nog iets heel anders?
De Venus van Laussel
Het eerste Venusbeeldje dat uit de grond kwam, werd in 1864 gevonden door markies Paul de Vibraye in de Dordogne. Dit beeldje was slank, maar het had wel een duidelijke vagina, en werd daarom door de markies de Venus impudique genoemd, de onkuise Venus. Hoewel de vagina slechts door een streepje wordt aangeduid, was dit toch heel wat onkuiser dan de Venus pudique, de naam van een beeldtype uit de Oudheid waarop de klassieke godin haar vagina en borsten probeert te verbergen. Zo staat ze ook afgebeeld op het beroemde schilderij van Botticelli.
DE Venusbeeldjes in het Museactron zijn geen echte Venusbeeldjes. Het zijn replica's, de echte zijn te kostbaar om te reizen. De Venus van Willendorf is op haar zwarte altaartje in Wenen blijven staan, omfloerst door zacht licht.
Is het raar om in een museumzaal naar replica's te kijken? Het hangt er misschien van af welke interpretatie van Venus je volgt. Er is geopperd dat de Venussen poppen zijn, waar meisjes mee speelden. Geen prehistorische pin-up, maar een prehistorische Barbie. Misschien kregen ze wel kleertjes aan. Sommige hebben ook kleertjes aan. In het steen of ivoor zijn althans lijnen gegraveerd die zo geïnterpreteerd kunnen worden. De meest recente theorie over de beeldjes is dat ze bewijzen dat de weefkunst in het Paleolithicum al uitgevonden was. De cirkels op het hoofd van de Venus van Willendorf zijn geen haar, maar een kapje.
De Venus van Lespugue
Er zijn meer theorieën over Venusbeeldjes dan er Venusbeeldjes zijn. Bij gebrek aan feiten is bijna elke interpretatie mogelijk. Ze zouden door mannen gemaakt zijn omdat het vrouwen zijn. Ze zouden door vrouwen gemaakt zijn omdat het vrouwen zijn. Enzovoorts. Elke theorie kan evengoed weerlegd worden. Zelfs de bekende gedachte dat de beeldjes op een of andere manier vruchtbaarheid moeten afsmeken, is niet waterdicht. Voedsel was schaars in de ijstijd, dus het was helemaal niet zo'n goed idee om nog meer kinderen te vragen.
De mooiste theorie over de Venusbeeldjes werd opgesteld door de Amerikaanse antropoloog LeRoy McDermott. Hij bedacht in 1996 dat de Venussen zelfportretten zijn, gemaakt door vrouwen toen de spiegel nog niet was uitgevonden. De vreemde proporties van de beeldjes zouden overeenkomen met de de manier waarop een vrouw haar eigen lichaam ziet als ze naar beneden kijkt. Ten bewijze voegde McDermott in zijn artikel foto's bij die inderdaad door een echte Venus van Willendorf lijken te zijn gemaakt. Zwangere en dikke vrouwen kunnen hun eigen voeten niet zien als ze staan, dus heeft de kunstenares uit de Steentijd die ook niet gebeeldhouwd. Er zou een prijs moeten komen voor paleopoëzie.
Ook de weerleggers van de theorie zijn op dreef. Om jezelf te kunnen zien zijn geen spiegels nodig. Je kunt ook in het water kijken. De Amerikaanse antropoloog Randall White heeft er zelfs een bewijs voor dat mensen dat toen al deden. Op een kalkstenen reliëf uit dezelfde tijd is inderdaad een vrouw te zien die geknield naar haar eigen reflectie kijkt. Deze vrouw uit Laussel heeft ook nog eens dezelfde proporties als de Venus van Willendorf. Helaas gooien andere geleerden weer roet in het eten. Een spiegelbeeld moet je leren lezen. Ook in het water jezelf zien, is een vaardigheid die geleerd moet worden. Venus is nog geen Narcissus.
INFO:
,,100.000 jaar sex. Over liefde, vruchtbaarheid en wellust'' in het Museactron, Lekkerstraat 5, Maaseik,
tot 26 september, dinsdag tot zondag 10-17 uur. Catalogus 17,50 euro.
WEBSITE:
www.100000jaarsex.be
Bron: Bianca Stighter; De Standaard, 10/03/2004