Nieuws uit de Prehistorie en Oudheid
WELKOM OP DEZE CLUB OVER PREHISTORIE EN OUDHEID
Deze club gaat over de cultuur en de geschiedenis van de Oudheid: Egyptenaren, Grieken, Romeinen, Mesopotamiërs, etc... en van de periode voor de Oudheid, die we Pre-historie noemen. 
Van Prehistorie tot Middeleeuwen is een heel lange periode. Deze club richt zich vooral op de Romeinse periode van de Oudheid.
Op deze club vind je voornamelijk blog- en nieuwsberichten over tentoonstellingen, boeken, films, nieuwe inzichten, foto's en links over de Oudheid. Aarzel niet om je mening te geven, of om te reageren op blog en forum.
De volgende periode op de tijdslijn na de Oudheid, de Middeleeuwen, vind je op de volgende geschiedenisclub: http://kathedralenbouwers.clubs.nl
-
Keizer Augustus in kleur
Hoe zag een marme…
-
Valentijnsdag kwam in de plaats van Lupercalia
15.02.2010 | 23:59
In de Romeinse oudheid werd omstreeks deze tijd Lupercalia gevierd, het feest van Lupercus, oorspronkelijk de god van de schaapherders. De priesters droegen geitenhuiden en offerden een geit en een hond in een grot aan de voet van de Palatijnse heuvel, de zogenaamde Lupercal, waarin volgens de Romeinse overlevering Romulus en Remus nog werden gezoogd door de wolvin. De grot is later vermoedelijk ingericht als heiligdom. De restauratie ervan door Augustus wordt vermeld in de Res Gestae divi Augusti. In de Griekse vertaling daarvan uit de oudheid wordt de Lupercal aangeduid als de ‘tempel van Pan’.
In januari 2007 maakte archeologe Irene Iacopi bekend dat de Lupercal waarschijnlijk was ontdekt door archeologen die bezig waren bij het paleis van Augustus op de Palatijn. Via onderzoek met een fotosonde ontdekten zij een gewelfde ruimte van ongeveer 15 meter diep. Later dat jaar, op 20 november 2007, maakte Francesco Rutelli, de toenmalige Italiaanse minister van cultuur, tijdens een persconferentie meer details van het onderzoek bekend. Ook werden enkele foto’s, gemaakt met de fotosonde, vrijgegeven. Onder de resten van het huis van Augustus op de Palatijn, aan de kant van de heuvel die aan het Circus Maximus grenst, werd een deels natuurlijke, deels kunstmatige grot gevonden. Het gaat om een ronde gewelfde ruimte van ongeveer 9 meter hoog en met een diameter van 7,5 meter. Het gewelf is versierd met figuratieve mozaïeken met steentjes van gekleurd marmer en rijen witte schelpen. In het midden bevindt zich een witte adelaar. De archeologen zijn er vrijwel zeker van dat het om de Lupercal gaat, waarnaar eeuwen werd gezocht.
Op het Lupercalia-feest renden edelen en magistraten de hele dag naakt door de stad, voor het plezier en voor de sport. Iedereen die ze tegenkwamen kreeg dan een slag van een geitenhoedersstok. Vrouwen liepen soms opzettelijk in de weg om geslagen te worden. Dat zou immers onvruchtbaren vruchtbaar maken, onvruchtbaarheid voorkomen, en zwangere vrouwen helpen bij de bevalling. Bij dit ritueel werden de boze geesten verjaagd en de stad gezuiverd, wat de inwoners gezond zou houden. Lupercalia was echter ook een soort seksloterij. Meisjes schreven hun naam op een tabletje, dat daarna in een kom werd gelegd. Jongens konden vervolgens een lotje trekken en dit gelegenheidskoppel ging vervolgens erotische spelletjes spelen en Lupercalia vieren. Voor de rest van het jaar bleven ze dan sekspartners. Ondermeer de website Witchology.com maakt melding van dit gebruik en stelt dat deze toevallige ontmoetingen soms duurzame relaties opleverden.
Met de opkomst van het christendom was het echter uit met de pret. Zo'n zondige, geile houdingen kon de paus niet toestaan, en het Lupercalia-feest werd verboden. Omdat een eeuwenlang gebruik niet zomaar verdwijnt, werd de feestperiode vervangen door Sint-Valentijn, de dag waarop de martelaar Valentijn werd herdacht. In Rome zou in de 3de eeuw een priester hebben geleefd, Valentinus. Hij stond bekend om de goede daden die hij deed voor zieken, ouderen en armen. Valentinus genas ondermeer de blinde pleegdochter van Asterius, in die tijd senator in Rome. Asterius was hem hiervoor zo dankbaar dat hij zich bekeerde tot het christendom en al zijn invloed gebruikte om de christelijke gevangenen vrij te laten. Voor keizer Claudius II was dit voldoende reden om op 14 februari 270 priester Valentinus te laten onthoofden. Sommige bronnen zeggen dat Valentinus werd onthoofd omdat hij in het geheim jonge koppeltjes in de echt verbond, tegen de richtlijnen van de keizer in.
Rond de figuur van San Valentin doen echter meerdere verhalen de ronde. In ieder geval werd Valentinus later heilig verklaard door de kerk en 14 februari werd dus uiteindelijk een kerkelijke feestdag, ter vervanging van de Lupercalia. Het lichaam van Valentinus zou begraven zijn op de heuvel van Terni. Op die plaats werd in de vierde eeuw een kerk gebouwd. De relieken van de heilige bevinden zich in een schrijn. Andere relikwieën van Valentijn bevinden zich in nog andere Italiaanse kerken, waaronder de Maria Assunta di Savona, de San Valentino di Sadali in Sardinië en in de kerk van Vico del Gargano, waar hij wordt vereerd als beschermer van de stad en citrus boomgaarden. Ook in de Basilica di Santa Maria in Cosmedin in Rome bevinden zich resten en zelfs een schedel die wordt toegeschreven aan San Valentino. Het gaat echter om een heilige naamgenoot die niets te maken heeft met de oorspronkelijke Valentinus.
Met de komst van Valentijn verdween de oorspronkelijke link met vruchtbaarheid en seks, de link met romantiek zou pas ontstaan in de 14de eeuw. Met name in Engeland werd het feest in de daaropvolgende eeuwen goed gevierd. Het was in die tijd ongebruikelijk om openlijk je liefde aan iemand te tonen, maar op 14 februari werd hierop een uitzondering gemaakt. Iedereen kon dan zijn geliefde ongestraft verrassen met een een geschenkje of een (liefdes)brief. Engelse emigranten hebben Valentijnsdag later geïntroduceerd in Amerika. In de Verenigde Staten is de traditie opgepikt door het commerciële circuit. En nog later is het vanuit dit continent in veel Europese landen opnieuw een populair feest geworden. -
50 Misvattingen over de Oudheid
14.02.2010 | 22:10
Nee, de afstand van Marathon naar Athene bedraagt geen 42 kilometer. Het is onmogelijk dat Cleopatra door een adder is gedood. De held Ambiorix heeft allicht wel bestaan maar woonde zeker niet in Tongeren. Het zijn slechts enkele zogenaamde feiten uit de oudheid die door auteur Jona Lendering in het boek 'Spijkers op laag water' worden ontkracht. Jona Lendering is de beheerder van de geschiedeniswebsite www.livius.org. Dat zorgt voor aardig wat correspondentie: soms van mensen die hem verbeteren, soms van mensen die hem een vraag stellen. Zo ontdekte Lendering welke misverstanden over de oude wereld het meest leven. In een boekje, gebaseerd op die correspondentie, zet hij er een aantal recht, vertelt hij waarom veel zaken ingewikkelder zijn dan ze lijken, erkent hij dat we dingen vaak minder goed weten dan we denken en legt hij uit waarom de Oudheidkunde zo veel misverstanden aantrekt.
De adder van Cleopatra. Door de veroveringen van Pompeius en Caesar werd de mediterrane wereld verenigd. Alleen het schatrijke Egypte was nog niet geannexeerd. Dat kwam enerzijds doordat de Romeinse senatoren elkaar de aantrekkelijke prijs niet gunden, en anderzijds doordat koningin Cleopatra VII erin slaagde een van Julius Caesars adjudanten, Marcus Antonius, aan zich te binden. Dat gaf haar invloed op het Romeinse beleid, maar betekende ook dat ze werd meegesleept in het conflict tussen haar man en Octavianus, de latere keizer Augustus. De burgeroorlog werd gewonnen door de laatste, die, zoals gezegd, het keizerrijk stichtte.
In talloze kunstwerken – schilderijen, beeldhouwwerken, opera, film – is te zien hoe Cleopatra, toen haar duidelijk werd dat Marcus Antonius haar niet kon beschermen, tegelijk met twee slaven zelfmoord pleegde. De koningin liet een gifslang in een mand vijgen haar vertrekken binnensmokkelen en liet zich bijten door het dier. Dit verhaal is gebaseerd op een opmerking van Ploutarchos, die ruim een eeuw na de gebeurtenissen leefde: "Men zegt dat de adder in een mand met vijgen werd binnengebracht, verborgen onder de bladeren. Zo zou Cleopatra het bevolen hebben, omdat het dier haar dan ongemerkt kon bijten. Maar toen ze enkele vijgen wegnam en hem zag, zou ze gezegd hebben: ‘Kijk, daar is hij’, waarna ze haar arm ontblootte en voor de beet uitstak".
Zo geformuleerd kan deze theatrale scène niet waar zijn. Adderbeten zijn immers niet dodelijk, en bovendien komen deze slangen in Egypte niet voor. Er is wel geopperd dat het in feite zou gaan om een cobra, maar hoe dit dier, dat maar één keer kan bijten en vervolgens een paar uur nodig heeft om gif te produceren voor een volgende dodelijke beet, in korte tijd drie vrouwen kan hebben gedood, is een raadsel. En voor drie cobra’s is een vijgenmand bovendien te klein. Een oplossing dient zich niet zo snel aan, maar het is niet ondenkbaar dat Cleopatra door een Romeinse soldaat uit de weg is geruimd, louter om te verhinderen dat Octavianus een vrouw aan zijn zegekar zou moeten binden, wat alles behalve eervol zou zijn.
De weg van Bavay naar Keulen heette Via Belgica. De romanisering van de Lage Landen hield ook in dat er wegen werden aangelegd. De Romeinen betoonden zich daarin nogal traditioneel. De belangrijkste weg was althans al eeuwenoud toen ze hem in gebruik namen. Al in de Bronstijd reisden mensen vanuit het huidige Amiens naar Bavay, Tongeren en Keulen. Die steden waren er toen vanzelfsprekend nog niet, maar het bestaan van een weg kan worden afgeleid uit het feit dat er grafheuvels uit de Brons- en IJzertijd liggen, parallel aan het tracé van de Romeinse straat. Caesar rukte hierover in 57 v. Chr. op tegen de Nerviërs, het Veertiende Legioen Gemina gebruikte de weg in 70 n. Chr. om een grote opstand neer te slaan, en duizenden kooplieden benutten de straat om graan te brengen naar de Rijnlegers. Dit was de hoofdverkeersader van de Romeinse provincie Gallia Belgica, van letterlijk vitaal belang voor de duizenden legionairs die het imperium beschermden tegen aanvallen uit het Overrijnse.
Sinds mensenheugenis wordt de route in Noord-Frankrijk en Wallonië aangeduid als Chaussée Brunehaut (naar een Frankische koningin die de straat in de Vroege Middeleeuwen zou hebben laten repareren) en in Duitsland spreekt men wel van de Agrippa-Straße, naar de Romeinse generaal die vermoedelijk bevel heeft gegeven de weg te plaveien. In Nederland en Vlaanderen kennen we geen naam die werkelijk ingeburgerd is geraakt. Een in 1987 gehouden tentoonstelling heette gewoon ‘Langs de weg’.
De laatste jaren duikt steeds vaker de naam Via Belgica op. Het is Latijn en ook wie niets van de Oudheid weet begrijpt wel dat het gaat om een straat uit de Romeinse tijd. Het is alleen jammer dat geen Romein die naam zou hebben begrepen. Wegen werden meestal vernoemd naar de mannen die ze aanlegden: de Via Appia door Appius Claudius Caecus, de Via Domitia door Gnaeus Domitius Ahenobarbus, de Strata Diocletiana door keizer Diocletianus. Andere straatnamen gaven aan waarheen een weg liep: de Via Tiburtina verbond Rome met Tibur en de Via Portuensis leidde naar de haven (portus). Een Via Belgica zou dus naar het noorden van Gallië hebben geleid.
www.radio1.be/programmas/mezzo/50-misverstanden-over-oudheid
Spijkers op Laag Water. 50 Misvattingen over de Oudheid
Auteur: Jona Lendering
Uitgeverij Athenaeum Polak & Van Gennep, Amsterdam
ISBN: 978 90 253 6712 1
Aantal pagina's: 94 bladzijden
Prijs: 14,95 euro -
De klassieke traditie in de Lage Landen
21.12.2009 | 13:55
In 1575 werd de universiteit van Leiden ingewijd. De openingsplechtigheid, waarbij een lange stoet door de stad trok, was een manifestatie van de klassieke cultuur. In de stoet reden vier zinnebeeldige dames mee: de Heilige Schrift, Justitia, Medicina en Minerva, die de faculteiten vertegenwoordigden: theologie, rechten, medicijnen en letteren. Ieder van hen werd geëscorteerd door vier begeleiders. Minerva door Aristoteles, Plato, Cicero en Vergilius. De optocht eindigde bij een schip waarin Apollo en zijn negen muzen zaten. Neptunus stond aan het roer en leidde het gezelschap naar het nieuwe universiteitsgebouw. Zo werd gesymboliseerd dat de klassieke kunst en wetenschap een nieuwe zetel hadden in de Nederlanden.
De beschrijving van de ceremonie is van de hand van Pieter Bor Christiaensz., die in 1621 zijn Nederlantsche Oorloghen, beroerten, ende Borgerlijcke oneenicheyden publiceerde. Het is één van de vele bronnen die René Veenman in zijn voortreffelijke overzicht van de klassieke traditie in de Lage Landen heeft gebruikt.
Die klassieke traditie bestond in 1575 al honderden jaren in de Nederlanden. In de literatuur en de wetenschap van de middeleeuwen waren talloze verwijzingen te vinden naar de klassieke cultuur. En daarin is nooit verandering gekomen, hoewel de aard van de ontleningen wel steeds veranderde, van bewondering naar scepsis of spot en dan weer naar kritiekloze imitatie. Evenzeer aan verandering onderhevig waren de voorwerpen van verering, bewondering, verwerping en weerlegging, van navolging en van pogingen het klassieke voorbeeld te overtreffen.
Radboud van Utrecht
De Nederlandse dichtkunst begon met bisschop Radboud van Utrecht (870-917), die een Latijns gedicht van 44 regels, 'Over de zwaluw', maakte naar klassiek voorbeeld en met verwijzingen naar de Romeinse dichter Vergilius. Uit inventarislijsten van middeleeuwse kloosters blijkt dat (delen van) werken van Cicero, Persius, Statius, Lucanus, Sallustius, Seneca, Horatius, Ovidius, Juvenalis en Aulus Gellius bekend waren - allen Romeinse auteurs: redenaars, historiografen, dichters en filosofen. In de twaalfde en dertiende eeuw kwam er via de 'Arabische omweg' een schat aan nieuwe kennis en denkbeelden beschikbaar in West-Europa: Arabische vertalingen van Griekse wetenschappelijke werken, vooral van Aristoteles, werden in het Latijn vertaald. Aan de Nederlander Willem van Moerbeke komt de eer toe in de dertiende eeuw alle werken van Aristoteles rechtstreeks uit het Grieks in het Latijn vertaald te hebben.
De sleutelfiguur voor de klassieke traditie in de Nederlanden was Jacob van Maerlant, die in de dertiende eeuw de verhalen en de kennis uit de oudheid toegankelijk maakte in vele duizenden Nederlandse versregels. Voor de Middeleeuwen geldt dat de geestelijkheid een grondige kennis had van de Latijnse klassieken; dat de adel de oudheid zag als bakermat van de ridderschap en er de stambomen op terugvoerde; dat de burgerij het nakijken had; wonderverhalen en moralistische zouteloosheden waren haar deel.
Erasmus
De zestiende eeuw werd in de Nederlanden gedomineerd door de humanist Desiderius Erasmus. De tekstwetenschap nam een hoge vlucht: Erasmus benadrukte de noodzaak bronteksten zo zuiver mogelijk uit te geven, in de eerste plaats de tekst van het Nieuwe Testament, waarvan hij zelf een uitgave verzorgde. In heel Europa gingen geleerden op manuscriptenjacht en de buit overtrof hun stoutste verwachtingen. Vele tot dan toe onbekende Griekse teksten werden haastig in het Latijn vertaald en in druk uitgebracht. Daarnaast schreef Erasmus ook oorspronkelijk werk, waarbij hij zich - niet in zijn nadeel - liet inspireren door zijn favoriete Griekse auteur, Lucianus, met wie hij zijn afkeer deelde van schijnkennis, hypocrisie en bijgeloof. Over deze Griek uit de tweede eeuw merkte Erasmus bewonderend op: ,,hij beroert niets, al is het maar in het voorbijgaan, of hij treft het met zijn scherts''. Zoals Lucianus Lof van de Vlieg schreef, produceerde Erasmus zijn meesterwerk Lof van de Zotheid .
Al in de zestiende eeuw begon men zich in de Nederlanden toe te leggen op het schrijven van literatuur in de eigen taal, waar uit de dichtaders tot dan toe veelal Latijnse poëzie was gevloeid, die bekend staat als Neolatijnse literatuur. De rederijkers namen de taak op zich een Nederlandse poëzie te ontwikkelen die was gebaseerd op klassieke voorbeelden. Een fraai voorbeeld hiervan is Het Bosken , een bundel die Jan van der Noot in 1570 publiceerde. Ook P.C. Hooft, Daniël Heinsius, Hugo de Groot en Jan van Hout schreven lyriek in het Nederlands. Daarnaast hielden ze zich bezig met het vervaardigen van Latijnse gedichten, waarbij ze zich wel eens te buiten gingen aan grofheden en obsceniteiten, die vrouwen en andere lager geschoolden toch niet konden begrijpen. Plautus, Horatius en vooral Martialis, de kampioensmeerlap van de oudheid, leverden voor deze schalkse werkjes rijke inspiratie.
Bedenkelijk
Pas in de gouden eeuw kwamen de Griekse schrijvers aan de beurt: Theocritus en Pindarus werden nagevolgd door Heinsius, Vondel bewerkte Griekse tragedies. De kritiekloze en bijna afgodische verering van de klassieken leidde ertoe, dat kritische geesten als Descartes en Huygens vraagtekens plaatsen bij de suprematie van de klassieke cultuur en wetenschap. Protestantse dichters vonden bovendien dat de klassieke mythologie van een bedenkelijk zedelijk karakter was. Er ontstonden zelfs literaire parodieën op klassieke werken, waarvan die van W.G. van Fockenbroch, een geestverwant, alweer, van Lucianus, de bekendste waren. De twee volgende eeuwen brachten een overvloed aan navolgingen van Horatius, Pindarus en vele anderen van de hand van Poot, Van Effen, Staring, Borger en Bilderdijk. Nogal eens ontaardde dit werk in winderige woordenpraal, naar een typering uit 1843.
In de negentiende eeuw raakten de Nederlanders steeds meer in de ban van de Grieken: Socrates, Pericles, Thucydides, Homerus en Plato, ze konden rekenen op mateloze bewondering en navolging in ideeën, stijl en levenshouding, vooral bij de Tachtigers: een groep dichters, veelal classici, die luide van zich deden spreken aan het einde van de eeuw. Later voegden zich nog Leopold en Boutens in het koor van classici-dichters.
Ook van auteurs van na de Tweede Wereldoorlog is het werk veelal doordrenkt van ontleningen aan de klassieke oudheid, zoals Veenman overtuigend laat zien. Van Eyck, Vestdijk, Aafjes, Lucebert, Andreus, Hanlo, Gerhardt en Claus: grote delen van hun werk kunnen niet goed begrepen en gewaardeerd worden zonder kennis van de klassieke literatuur. Zoals Hugo Claus het uitdrukte: ,,Vanzelfsprekend heb ik de meeste Grieken gelezen. Je bent als schrijver geen tak die in de lucht hangt, je bent een boom met droesem en wortel. Je staat toch in een traditie, of je wilt of niet''. Het boek van Veenman toont het gelijk van Claus en van allen die opkomen voor het gymnasiale onderwijs, dat heden ten dage weer opbloeit op scholen waar niet de waan van de onderwijskundige dag regeert.René Veenman.
De klassieke traditie in de Lage Landen
Uitgeverij Vantilt, Nijmegen
2009, 400 blz. € 24,95
René Veenman (1962) studeerde Griekse en Latijnse taal en cultuur. Hij werkt als docent in het voortgezet onderwijs en is webmaster van www.oudheid.nl. Over de receptie van de klassieke literatuur in Nederland publiceerde hij in diverse vakbladen.
Homerus, Vergilius, Sophocles, Ovidius en de vele andere klassieke schrijvers hebben een belangrijk stempel gedrukt op de westerse cultuur. Ze speelden door de eeuwen heen een grote rol in het onderwijs en hun werken verschenen in tal van edities en vertalingen. Maar vooral vormden de klassieke mythen, toneelstukken en gedichten een voorbeeld dat Nederlandse schilders, theatermakers en schrijvers uitdaagde tot navolging. Ook is de invloed van de klassieke schrijvers te traceren in de politieke theorie, de filosofie, ideeëngeschiedenis en massamedia. In De klassieke traditie in de Lage Landen schetst classicus René Veenman een veelomvattend beeld van de receptiegeschiedenis van de klassieken in Nederland en België. Wie een geschiedenis van uitsluitend loftuitingen en bewondering verwacht, komt bedrogen uit; met regelmaat viel de klassieke schrijvers stevige spot en kritiek ten deel. De klassieke traditie in de Lage Landen laat zich, ook zonder klassieke opleiding, lezen als een dwarsdoorsnede van de Nederlandse cultuur van de middeleeuwen tot nu en is tevens goed te gebruiken als naslagwerk.
fragment: http://www.vantilt.nl/werkbestanden/klassieke%20traditie_fragment.pdf
leesvoorbeeld in pdf-viewer
Bron: "Geworteld in klassieke grond"; Klaas Wierenga, Nederlands Dagblad, 18 december 2009, www.nd.nl -
'Laat hen drinken, gij zult vasten'
28.12.2009 | 20:38
'Oud' en 'nieuw': waar komen ze vandaan? En natuurlijk de mythische herkomst van de oliebol en de appelbeignet. En Augustinus' vermaan: ,,De heidenen mogen zich een roes drinken, u zult vasten''.
Op oudejaarsavond, om klokslag twaalf, wensen we elkaar weer een gelukkig, gezegend of zalig nieuwjaar, zonder te beseffen dat mensen dit al vierduizend jaar doen. In de goede voornemens blijken we evenmin origineel. Dat gebruik genoot al grote populariteit onder de Babyloniërs. Alleen beloofden zij niet eindelijk eens te stoppen met roken, maar zegden ze toe de geleende ploeg aan de buurman terug te geven.Dat staat letterlijk op gevonden kleitabletten. Die laten eveneens zien dat de moderne nieuwjaarsparties in New York, Parijs of Londen verbleken bij die in het oude Babylon. Hetzelfde geldt voor het klassieke Rome. Ook de Grieken konden er wat van. Zij hebben trouwens rond 600 voor Christus het gebruik geïntroduceerd om het nieuwe jaar door een baby -teken van zich steeds vernieuwende vruchtbaarheid- te symboliseren.
Eeuwenlang vierde men nieuwjaar niet op 1 januari, maar op 23 (Babyloniërs) of 25 maart (Romeinen). Daar kwam pas een eind aan in 153 vóór Christus. Toen verordonneerde de senaat in Rome om nieuwjaar op de eerste januari te laten beginnen. Nieuwjaar was, onder druk van andere feesten, steeds verder verschoven en spoorde niet langer met het begin van het zonnejaar.
Janus
In de eeuw daarna verwaterde het gebruik, totdat Julius Caesar in 46 v. Chr. ingreep en 1 januari weer als de eerste dag van het jaar vaststelde. Hij verbond nieuwjaar met een feest ter ere van de god Janus, heer van alle begin en bewaker van de poorten naar de hemel en de aarde. Men beeldde hem af met twee gezichten. Het eerste keek terug naar het oude jaar (verleden), het andere blikte naar het nieuwe (toekomst). Het Janusfeest werd aanvankelijk sober gevierd, met het maken van goede voornemens en het geven van geschenken. In Frankrijk is dat nog gebruik.
Later ontstond het idee dat men zich tijdens de jaarwisseling moest zuiveren van alle kwade krachten uit de achterliggende periode. Daarom gingen veel Romeinen zich bij het Janusfeest en de geleidelijk ermee verbonden saturnalia (een soort carnaval) te buiten aan wilde feesten vol seks en alcohol. Dit bracht christenen in hun begintijd ertoe andere data tot start van het nieuwe jaar te nemen.
Het Janusfeest bleek echter zo populair dat de kerk in de eerste helft van de vierde eeuw 'om' ging en 1 januari erkende als start van het officiële, profane jaar. Maar in plaats van te feesten, dienden christenen die dag te bidden en te vasten. Want, beval kerkvader Augustinus, ,,zij (de heidenen) mogen elkaar dan nieuwjaarsgeschenken geven, u zult aalmoezen uitdelen; zij mogen uitgelaten liederen zingen, u zult u laten aantrekken door het woord van de Schrift; zij mogen naar het theater ijlen, u naar de kerk; zij mogen zich een roes drinken, u zult vasten''.
De Concilies van Tours (567) en Toledo (633) schreven voor de eerste drie dagen van het jaar boetediensten en vastenoefeningen voor. Die waren toen in Rome kennelijk al in zwang, getuige een oud misformulier met de tekst: 'Voor het afweren van afgodendienst'.
Dat de kerk 1 januari als begin van het burgerlijk jaar erkende, wil niet zeggen dat deze datum ook de start vormde van het kerkelijk jaar. Dat begon en begint op de eerste zondag van de advent (voor kerst). Wat 1 januari betreft wisselden de kerkelijke festiviteiten in de loop der tijd nogal. Zo vierde Rome op die dag eerst (zesde tot veertiende eeuw) een Maria-feest. Later liet de westerse kerk dat gebruik vallen en nam het de gewoonte uit Gallië en Spanje over om op 1 januari de 'besnijdenis des Heren' te vieren. Pas in 1969, bij de hervorming van de katholieke kerkelijke agenda, werd het weer een Mariaviering: het hoogfeest van de Heilige Moeder Gods.
De hele Middeleeuwen door stond de kerk gereserveerd tegenover het profaan vieren van nieuwjaar, uit vrees voor uitspattingen. Daarom werd 1 januari pas sinds de achttiende eeuw in heel West-Europa echt een openbare feestdag.
Het had trouwens lang geduurd voor alle landen die datum als begin van het nieuwe jaar erkenden. In Frankrijk tot rond 1450, in Engeland en Noord-Amerika tot 1752 en in de republiek Venetië tot 1797.
De Reformatie nam de reserve van de rk kerk over. Luther moest niets van nieuwjaar hebben. Hij en Calvijn vonden het een kunstmatige viering. Nog lang daarna weigerden in New Engeland (latere VS) de puriteinen 1 januari als vrije dag te accepteren, omdat het volgens hen om een heidens feest ging. In plaats daarvan vierden ze de hele maand januari als 'eerste maand der maanden'. John Wesley, stichter van de kerk der methodisten, decreteerde in 1784 dat de jaarswisseling -'waaknacht'- biddend moest worden doorgebracht. Niks geen champagne drinken en donuts eten.
Op oudjaar vieren de katholieken het feest van Sint Silvester, paus ten tijde van Constantijn I. 's Avonds, soms ook 's nachts, is er een kerkdienst. In protestantse kring gaat men op oudejaarsavond ook naar de kerk, om er degenen te gedenken die het afgelopen jaar zijn overleden. Dat gebruik lijkt wat weg te ebben. Op nieuwjaarsdag is er dan, net als vroeger bij de katholieken, een dienst ter herdenking van de 'besnijdenis en de naamdag van de Heer'.
Vrijwel alle volksgebruiken rond oud en nieuw zijn van ver vóór het christendom. We noemden al het nieuwjaar wensen en het maken van goede voornemens. Maar ook de rotjes, de vuurpijlen en de kerstboomverbrandingen hebben een lange geschiedenis. Ze herinneren aan het lawaai dat de Germanen maakten en de vuren die ze aanlegden om de wintergeesten te verdrijven. Het nuttigen van oliebollen en appelflappen is eveneens van zeer oude oorsprong en verwijst naar de heidense offerbroden.
En de appelbeignet? Die heeft eveneens een mytische oorsprong. De Franken, maar zij niet alleen, geloofden dat alles wat de vorm van een ring had geluk met zich bracht. Om dit te onderstrepen at men aan het eind van het jaar ringvormige lekkernijen. En ze smaken nog steeds.
Bron: Ton Crijnen; Trouw (www.trouw.nl); 31 december 2002,
-
Laatst toegevoegde video's
-
Laatst toegevoegde foto's
Irak laat zich van een hele andere kant zien. Dit keer geen gevechten, maar prachtige gebouwen uit de oudheid. En het belooft alleen maar beter te worden: volgens archeologen liggen onder het stof nog genoeg prachtige restanten van de stad uit Abrahams tijd: Ur. Wordt dit het nieuwe bedevaartsoord voor geschiedenisliefhebbers?
